Năm đầu sau tốt nghiệp là một dự án: đọc đúng con số 1,6 triệu

Giả sử bạn nhận bằng tốt nghiệp hồi tháng 7, gửi hồ sơ suốt mùa hè, và đến giữa tháng 10 vẫn chưa có chỗ làm. Rồi bạn đọc được tin: theo Cục Thống kê, trong quý III/2026 cả nước có khoảng 1,6 triệu thanh niên 15-24 tuổi thuộc nhóm “3 không”. Có lẽ bạn sẽ tự hỏi: mình có nằm trong con số đó không, và nếu có thì điều đó nói gì về mình?

Mình nghĩ con số này đáng đọc kỹ, nhưng phải đọc đúng. Nó chưa đủ để phán xét một thế hệ, cũng chưa phải tín hiệu báo động. Điều mình thấy đáng bàn hơn là một khoảng trống cụ thể: nơi tuyển dụng muốn người đã có kinh nghiệm, còn người mới ra trường chưa có chỗ nào để bắt đầu tích lũy.

Con số nói gì, và không nói gì

Theo thông cáo của Cục Thống kê, trong quý III/2026 có khoảng 1,6 triệu người từ 15 đến 24 tuổi không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo. Nhóm này chiếm 11,2% tổng số thanh niên cùng độ tuổi, nhiều hơn quý trước 195,1 nghìn người.

“3 không” khác với thất nghiệp. Thất nghiệp là một chỉ số riêng: cũng theo thông cáo này, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm 15-24 tuổi trong quý III/2026 là 9,07%. Tỷ lệ chung của người trong độ tuổi lao động là 2,22%, tương đương quý trước và cùng kỳ năm trước. Đặt hai số cạnh nhau, tỷ lệ thất nghiệp của người trẻ cao gấp khoảng bốn lần mức chung. Còn nhóm “3 không” được xác định bằng những thứ một người chưa có ở thời điểm thống kê: không có việc làm, không đi học, không tham gia đào tạo.

Theo cách xác định ấy, nhóm này gộp cả người đang gửi hồ sơ mỗi ngày lẫn người tạm dừng vài tháng để tính đường tiếp theo, hay chưa tìm việc vì lý do riêng. Vietnam.vn mô tả đúng chuyện này: trong lúc tìm việc hoặc xác định hướng đi tiếp theo, một bộ phận thanh niên tạm thời rơi vào nhóm “3 không”. Gộp tất cả họ dưới một cái nhãn về tính cách là đọc sai con số.

Ảnh: Brooke Cagle trên Unsplash

Quý III là mùa giao ca

Nếu từng làm ca ở quán cà phê, bạn biết lúc giao ca là lúc quầy hơi rối: người ca trước chưa về hẳn, người ca sau chưa vào guồng. Thị trường lao động cũng có một lúc như vậy mỗi năm. Theo Cục Thống kê, được Dân trí dẫn lại, quý III thường là giai đoạn tỷ lệ thanh niên “3 không” tăng lên, vì đây là lúc nhiều người vừa tốt nghiệp đại học, cao đẳng, trung cấp và đang chuyển từ trường học sang chỗ làm.

Vài con số giúp đặt chuyện này vào đúng tỉ lệ. Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên 9,07% của quý III/2026 chỉ cao hơn cùng kỳ năm trước 0,10 điểm phần trăm (Cục Thống kê). Theo Znews, từ năm 2023, khi Cục Thống kê bắt đầu công bố số liệu về nhóm này trong báo cáo quý, con số thường dao động 1,3-1,6 triệu người.

Vậy có nên yên tâm? Mình nghĩ là chưa. Câu đáng hỏi hơn là ca giao này kéo dài bao lâu với từng người, và khi đã có việc thì đó là việc thế nào. Báo Gia Lai dẫn số liệu năm 2024 do Văn phòng ILO tại Việt Nam công bố ở một tọa đàm tại Hà Nội: 57,5% việc làm của thanh niên là việc làm phi chính thức, và chỉ 41,4% thanh niên tham gia bảo hiểm xã hội. Có việc chưa chắc đã có chỗ đứng.

Nút thắt nằm ở kinh nghiệm đầu tiên

Bạn hẳn đã gặp những tin tuyển dụng cho vị trí mới vào nghề mà vẫn ghi “yêu cầu 1-2 năm kinh nghiệm”. Giống như học bơi: muốn xuống chỗ sâu thì phải biết bơi, nhưng chẳng ai cho xuống nước thì học bơi ở đâu. Ông bà ta nói “trăm hay không bằng tay quen”, và cái tay quen ấy chỉ có được khi đã làm.

Bằng cấp vẫn quan trọng. Nó cho thấy bạn có một nền kiến thức và đi hết được một chương trình dài. Nhưng ở chỗ làm, có những việc lặp lại hằng tuần mà bảng điểm không nói được gì. Thử tự hỏi mình đã từng làm thật những việc này chưa:

• Làm việc với khách hàng: nghe một yêu cầu mơ hồ rồi hỏi lại cho rõ, nhận góp ý mà không chùn.
• Báo cáo tiến độ: nói được việc nào đã xong, việc nào đang kẹt, việc nào cần người khác giúp.
• Xử lý việc có hạn gấp, khi buộc phải chọn bỏ bớt phần nào để kịp giao.

Những thứ này khó luyện trong giảng đường, vì chúng cần một người thật đang chờ kết quả. Đó cũng là lý do gửi thêm hồ sơ hiếm khi gỡ được nút thắt: lá đơn thứ năm mươi vẫn mang những dòng giống hệt lá đơn đầu tiên.

Ảnh: Amy Hirschi trên Unsplash

Coi năm đầu là một dự án

Mình đề xuất một cách nhìn khác cho năm đầu sau tốt nghiệp: coi nó là một dự án có mốc thời gian, và đo nó bằng những gì bạn làm ra, thay vì số hồ sơ đã gửi. Một dự án nhỏ có giá trị khi có kết quả đo được, có người thật dùng, và có nhịp báo cáo như đi làm.

Giả sử bạn muốn làm marketing. Bạn nhận chạy fanpage cho một tiệm bánh gần nhà trong 6 tuần, đặt mục tiêu bằng số (lượt nhắn đặt bánh mỗi tuần), và mỗi chiều thứ Sáu gửi chủ tiệm một tin nhắn ngắn: tuần này làm gì, số liệu ra sao, tuần sau đổi gì. Hết 6 tuần, dù kết quả tốt hay chưa, bạn có một câu chuyện thật để kể khi phỏng vấn, có số liệu, có người xác nhận, và đã luyện đúng những việc ở mục trên.

Một ví dụ gần đây cho thấy cách làm này ở quy mô lớn hơn. Theo Tiền Phong SVVN, mùa 4 của Sinh viên Thế hệ mới 2026 trên VTV3 đặt sinh viên vào những vấn đề cụ thể của địa phương, buộc các đội phải khảo sát, gặp cộng đồng, thử nghiệm và tự chứng minh giải pháp đi xa được đến đâu. Chủ đề năm nay là “Quê mình có việc – Gen Z Việt có cách”, với những bài toán như phát triển làng nghề, tìm đầu ra cho nông sản, bảo vệ môi trường, cải thiện sinh kế (Nhân Dân).

Điều mình thích nhất là cách chấm. Theo VTV, kết quả cuối cùng được đánh giá trên cả quá trình: vấn đề ban đầu, những phản biện đã gặp, cách điều chỉnh giải pháp, trải nghiệm thực địa và kết quả thử nghiệm. Phần thi đêm Chung kết chỉ là một phần. Đó chính là một bộ bằng chứng năng lực: người xem thấy được đội thi hiểu vấn đề ra sao, chịu phản biện thế nào, sửa giải pháp thế nào.

Chương trình có thêm một cuộc thi online, nhận bài từ 24/10 đến 24/11/2026 (Nông nghiệp và Môi trường). Nếu đã ra trường, bạn vẫn mượn được khung chấm ấy cho dự án của riêng mình. Thử hỏi lại: dự án gần nhất mình làm, ai đã dùng kết quả của nó?

Ảnh: Tamer Durak trên Unsplash

Gửi người đang tuyển dụng

Nếu bạn là founder hay quản lý marketing, khoảng trống này có một phần do phía bạn tạo ra. Đòi người trẻ tự tìm đâu ra kinh nghiệm rồi trách họ thiếu kinh nghiệm thì vòng lặp không bao giờ đứt.

Việc làm được ngay: viết lại tin tuyển thực tập hoặc nhân viên mới theo đầu ra. Bỏ dòng “yêu cầu 1-2 năm kinh nghiệm”, ghi một mô tả kiểu “sau 8 tuần, bạn chạy xong một chiến dịch email và báo cáo kết quả”. Khi vị trí có đầu ra rõ, bạn biết mình cần dạy gì, người mới biết mình được đo bằng gì, và cuối kỳ hai bên có căn cứ để quyết định có đi tiếp hay không. Buổi phỏng vấn cũng đổi theo: hỏi ứng viên kể lại một dự án họ từng làm, và họ đã sửa gì sau lần góp ý đầu tiên.

Một việc cho tối nay

Mở một trang giấy, viết ba dòng: dự án nào bạn làm xong được trong 30 ngày, ai sẽ dùng nó, và con số nào cho biết nó chạy. Rồi chọn một ngày cố định mỗi tuần để viết báo cáo tiến độ, dù người đọc duy nhất là chính bạn.

Con số 1,6 triệu của quý III/2026 rồi sẽ lên xuống theo mùa. Thứ bạn nắm được trong tay là năm đầu của mình để lại bằng chứng gì.